अमेरिकाले जनवरी ३ मा भेनेजुएलासँगको आफ्नो टकरावलाई नाटकीय रूपमा बढाएको छ, प्रतिबन्धहरू र कथित लागूऔषध तस्करी जहाजहरूमा लक्षित आक्रमणहरूबाट प्रत्यक्ष सैन्य कारबाहीतर्फ। बिहानको अन्धकारमा गरिएको अपरेसनमा अमेरिकी फौजहरूले भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मदुरो र उनकी पत्नी सिलिया फ्लोरेसलाई कब्जा गरे र देशबाहिर लगेका छन्।

यो अपरेसनले १९८९ को अन्त्यमा अमेरिकाको पनामा आक्रमणसँग ऐतिहासिक तुलना निम्त्याएको छ। तीन दशकभन्दा बढीको फरक र फरक अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा भए पनि, यी दुई घटनाहरूले पश्चिमी गोलार्धमा अमेरिकाले हस्तक्षेप, सार्वभौमसत्ता र वैधानिकताप्रति गर्ने दृष्टिकोणमा निरन्तरता देखाउँछन्।

पनामा आक्रमणलाई त्यतिबेला अब परिचित दाबीहरूको सेटमार्फत औचित्यपूर्ण ठहराइएको थियो। अमेरिकी अधिकारीहरूले अमेरिकी नागरिकहरूको सुरक्षा, विवादित निर्वाचनपछिको लोकतन्त्र पुनर्स्थापना, लागूऔषध तस्करीविरुद्ध लडाइँ र पनामा नहरसँग जोडिएका सन्धि दायित्वहरूको सम्मान गर्ने तर्क गरेका थिए।

तर यी मध्ये कुनै पनि तर्कले संयुक्त राष्ट्रसंघ वडापत्रअन्तर्गत बल प्रयोगका लागि ठोस कानुनी आधार प्रदान गरेनन्। पनामाले अमेरिकामाथि आक्रमण गरेको थिएन, कुनै तत्काल सशस्त्र खतरा थिएन र अपरेसनलाई संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषद्ले अनुमति दिएको थिएन। आक्रमणले अन्तर्राष्ट्रिय निन्दा निम्त्यायो र संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघन भनेर भर्त्सना गर्‍यो।

तैपनि, अपरेसनको वैधानिकताबारेको चिन्ता अमेरिकाका लागि यसको राजनीतिक परिणामभन्दा कम महत्वपूर्ण थियो। पनामाली नेता म्यानुएल नोरिएगालाई सत्ताबाट हटाइयो र अमेरिका लगेर आपराधिक आरोपहरूमा मुद्दा चलाइयो। अमेरिकाले आफ्ना रणनीतिक उद्देश्यहरू छिट्टै हासिल गर्‍यो र अन्तर्राष्ट्रिय निन्दाले कुनै दीर्घकालीन परिणाम निम्त्याएन।

पनामाले यसरी शक्तिशाली नजिर स्थापित गर्‍यो: बहुपक्षीय अनुमति बिना सानो राज्यलाई जबरजस्ती पुनर्गठन गर्न सकिन्छ, यदि हस्तक्षेपलाई convincing रूपमा फ्रेम गरियो र निर्णायक रूपमा कार्यान्वयन गरियो भने।

डिसेम्बर १९८९ मा पनामा सिटीको पुन्टा पैटिल्ला छिमेकमा अमेरिकी सैन्य सवारीसाधन। अमाडोर डाइभर्सिफाइड / शटरस्टक

यो फ्रेमिङको केन्द्रमा मैले भन्ने गरेको सार्वभौमसत्ताको अपराधीकरण थियो। नोरिएगालाई अमेरिकी राजनीतिज्ञहरूले केवल अधिनायकवादी शासकको रूपमा होइन, अपराधी व्यक्तिको रूपमा चित्रण गरेका थिए। यो महत्वपूर्ण थियो किनकि यसले युद्ध र कानुन प्रवर्तनबीचको रेखा धमिलो बनायो, शासन परिवर्तनलाई केवल गिरफ्तारीको रूपमा पुनःपरिभाषित गर्न सक्षम बनायो।

पनामाको सार्वभौमसत्ता कानुनी अधिकार जस्तो कम र अपराधीहरूले दुरुपयोग गर्न सक्ने ढाल जस्तो बढी देखियो। कानुनी मुद्दाहरू रहे पनि, यो फ्रेमिङले राजनीतिक प्रतिरोध कम गर्‍यो, विशेष गरी अमेरिकाभित्र। यो तर्क भेनेजुएलासँग जोडिएको अमेरिकी discourse मा पुनःउदय भएको छ।

भेनेजुएलाका अधिकारीहरूलाई वाशिङ्टनले लामो समयदेखि अपराधी, भ्रष्ट र अवैधानिकको रूपमा चित्रण गर्दै आएको छ। अमेरिकाले भेनेजुएलासँग जोडिएका लागूऔषध सञ्जालहरू, जस्तै कथित कार्टेल डे लोस सोलेसलाई आतंकवादी संगठनहरूको रूपमा तोकेको छ। यसले मदुरो र अन्य सरकारी अधिकारीहरूमाथि नार्को-टेररिज्म र लागूऔषध तस्करी आरोपहरूमा अभियोग पनि लगाएको छ।

पनामामा जस्तै, यो फ्रेमिङले बहसलाई राज्यहरूबीचको सम्बन्धबाट टाढा र व्यक्तिहरूविरुद्ध प्रवर्तनतर्फ सार्छ। यसले भेनेजुएला सार्वभौमसत्ताको अन्तरनिहीत वैधानिकतालाई कमजोर बनाउँछ र बाह्य जबरजस्ती कारबाहीलाई सामान्यीकरण गर्न मद्दत गर्छ।

यो मदुरोको अन्तिम भाग्यको संकेत पनि हुन सक्छ। अमेरिकी स्टेट डिपार्टमेन्टले नोरिएगालाई पनामाको राज्य प्रमुखको रूपमा मान्यता दिएको थिएन, जसले उनको पछिल्लो अभियोजनलाई सजिलो बनायो किनकि उनी उनमुक्तिको (immunità) को हकदार नभएको तर्क गरियो।

मदुरोलाई समान तरिकाले स्टेट डिपार्टमेन्टले “भेनेजुएलाको डि फ्याक्टो तर अवैधानिक शासक” भनेर वर्णन गरेको छ। यो कथित लोकतान्त्रिक वैधानिकताको अभावले दुई व्यक्तिलाई अदालतमा समान परिणाम सामना गर्नुपर्ने बनाउन सक्छ।

लोकतन्त्र दुवै मामिलामा वक्तव्यीय भूमिका खेल्छ। पनामा आक्रमणलाई रद्द गरिएका निर्वाचनहरू र लोकतान्त्रिकअधोपतन को प्रतिक्रियाको रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो। भेनेजुएलामा, लोकतान्त्रिक अवैधानिकता, विवादित निर्वाचनहरू र अधिनायकवादी शासनका दाबीहरूले निरन्तर बाह्य दबाब र अब प्रत्यक्ष हस्तक्षेपलाई औचित्यपूर्ण ठहराउन प्रयोग भएका छन्।

कुनै पनि मामिलामा लोकतन्त्र बल प्रयोगको कानुनी आधारको रूपमा कार्य गर्दैन। अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले लोकतन्त्र पुनर्स्थापना वा थोपर्न सैन्य कारबाही अनुमति दिँदैन, न त राज्यहरूलाई अन्य सरकारहरूको वैधानिकता एकपक्षीय रूपमा निर्धारण गर्न अनुमति दिन्छ। यी सन्दर्भहरूमा लोकतन्त्र नैतिक कथा भन्दा कानुनी औचित्यको रूपमा कार्य गर्छ।

हस्तक्षेपको ढाँचा

दुवै मामिलाबीच फरकहरू अवश्य छन्। पनामा अपरेसनमा दशौं हजार अमेरिकी फौजहरू जमिनमा खटाइएका थिए। भेनेजुएलामा अमेरिकी हस्तक्षेप बढी लक्षित थियो, आर्थिक प्रतिबन्धहरू, कूटनीतिक अलगाव र बलको छनोटपूर्ण प्रयोगको मिश्रणमा निर्भर।

तर रणनीतिक उद्देश्यमा परिवर्तनको संकेत भन्दा यो सैन्य प्रविधि, मिडिया निरीक्षण र राजनीतिक जोखिममा परिवर्तनहरूको प्रतिबिम्ब हो।

१९८९ को विपरीत, आधुनिक हस्तक्षेपहरू वास्तविक समयको विश्वव्यापी मिडिया कभरेज र सामाजिक मिडिया निरीक्षणअन्तर्गत हुन्छन्, जसले प्रतिष्ठित लागतहरू तीव्र रूपमा बढाउँछ। विदेशी संलग्नता प्रति घरेलु संवेदनशीलताले पनि खुला सैन्य कारबाहीको राजनीतिक जोखिम बढाउँछ।

तर यी परिवर्तनहरूका बाबजुद, दुवै मामिलामा उद्देश्य समान रहन्छ: अप्रिय शासनलाई कमजोर बनाउने वा हटाउने डिजाइन गरिएको छिटो राजनीतिक विकार, दीर्घकालीन कब्जाको लागतबाट बच्दै।

अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण पनि परिवर्तन भएको छ। पनामा चिसो युद्धको अन्त्यमा भएको थियो, जब पश्चिमी गोलार्धमा अमेरिकी प्रभुत्व लगभग चुनौतिविहीन थियो। भेनेजुएला बढी विभाजित विश्व व्यवस्थामा हुन्छ, जहाँ क्षेत्रीय र विश्वव्यापी खेलाडीहरू अमेरिकी कारबाहीहरूलाई चुनौती दिन बढी इच्छुक छन्।

तर यो फरक दुवैतर्फ काट्छ। विश्वव्यापी विरोध बढी ठूलो स्वरको हुन सक्छ, तर अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको प्रवर्तन क्षमता सीमित रहन्छ। पनामाले देखाएजस्तै, परिणाम बिना निन्दाले भविष्यका हस्तक्षेपहरूलाई रोक्न थोरै गर्छ।

दुई मामिलालाई अन्ततः एकीकृत गर्ने कुरा छनोटपूर्ण सार्वभौमसत्ताको सिद्धान्त हो। पनामा र भेनेजुएला दुवैमा, सार्वभौमसत्तालाई सार्वत्रिक कानुनी संरक्षणको रूपमा होइन, सशर्त स्थितिाको रूपमा व्यवहार गरिएको छ। अपराधी, अवैधानिक वा अस्थिरकारी भनेर लेबल गरिएका नेताहरूले शासित राज्यहरूले आफ्ना अधिकारहरू गुमाएको ठानिन्छ।

यो अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा सार्वभौमसत्ता कसरी कार्य गर्छ भन्ने होइन, तर शक्ति व्यवहारमा कसरी कार्य गर्छ भन्ने हो। यो तर्क प्रत्येक पटक लागू हुँदा, नियम-आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको विश्वसनीयतालाई कमजोर बनाउँछ र वैधानिकता शक्तिमा झुक्छ भन्ने विचारलाई मजबुत बनाउँछ।

पनामाको महत्व ठ्याक्कै यो सामान्यीकरणमा छ, जसले देखाउँछ कि हस्तक्षेप राजनीतिक रूपमा सफल हुन सक्छ भले कानुनी रूपमा असफल भए पनि। भेनेजुएलाले यो पाठ सिकिएको मात्र होइन, पुनर्परिमार्जित भएको सुझाव दिन्छ। जहाँ पनामामा खुला अवैधानिकता थियो, भेनेजुएलाले कानुनी, आर्थिक र सैन्य क्षेत्रहरूमा फैलिएको बढी बद्नाम भएको जबरजस्तीको रूप प्रतिबिम्बित गर्छ।

भेनेजुएलाका हालका घटनाहरू विगत अभ्यासबाट नाटकीय विच्छेद होइनन्। ती निरन्तरता हुन्। पनामा चिसो युद्धको अन्त्यको प्रतिक्रिया वा विस्तार थिएन बरु युद्धपछिको अमेरिकी हस्तक्षेपवादको संरचित क्षण थियो। भेनेजुएला यसको आधुनिक दिवसको उही झंकार हो।

भाषा विकसित भएको छ र विधिहरू अनुकूलित भएका छन्, तर आधारभूत धारणा स्थिर रहन्छ: जब शक्तिशाली राज्यहरूले आवश्यक ठाने, सार्वभौमसत्ता निलम्बन गर्न, वैधानिकता पुनर्व्याख्या गर्न र हस्तक्षेपलाई पछिबाट औचित्यपूर्ण ठहराउन सकिन्छ।

यो तुलनाको वास्तविक महत्व छ। त्यतिबेला पनामा र अहिले भेनेजुएलाले हस्तक्षेप कसरी कल्पना गरिन्छ, बचाउ गरिन्छ र दोहोरिन्छ भन्ने टिकाउ ढाँचा देखाउँछन्।

कन्भर्सेशनबाट