– जयप्रकाश आनन्द : आजको सूर्योदयपछि नेपाली कांग्रेसले आफ्नो इतिहासको गाथालाई पुनः स्मरण गर्न सक्छ— वा फेरि एकपटक गुटबन्दीको विषले त्यो इतिहासलाई थप धमिलो बनाउन सक्छ।

प्रजातन्त्र स्थापनाको आन्दोलनमा अतुलनीय योगदान पुर्‍याएको एउटा समवयी पुस्ता थियो— जसका बलिदानले यो मुलुकको लोकतान्त्रिक जग बसालेको थियो। तर दुःखको कुरा, यो पुस्ता छिन्नभिन्न भयो। गुटबन्दीको विषले स्वस्थ रूखलाई सुकाएजस्तै, यो पुस्तालाई पनि खोक्रो बनाइदियो। कोही संघर्षको दीर्घ बोझले असमर्थ भए, कोही आफ्नै दौतरीहरूको कोपभाजनमा परे, कोही एक नेताको असीम प्रेम र अर्काको घृणाको शिकार भए। उनीहरू असमयमा असान्दर्भिक साबित भए।

सुशील कोइराला अपवाद थिए। उनी कठिन संक्रमणकालमा प्रधानमन्त्री बने, सादगीले पार्टीको नैतिक उचाइ जोगाए। तर आज त्यो नैतिकता गुटगत स्वार्थमा कुर्बान भएको देख्दा क्रोध उर्लिन्छ।

यदि आज तपाईं यो पुस्ताका जीवित सदस्यहरूको फेहरिस्त हेर्नुहुन्छ भने, संघर्षका ती कठिन दिनहरूमा देखिएको सद्भाव आज तिनका बीचमा पनि लोप भएको छ। दुर्भाग्यवश, जो आज यो लोकमा छैनन्, उनीहरू बाँचुन्जेल पनि आपसमा त्यस्तै सम्बन्ध राख्थे— तर आज उनीहरूका उत्तराधिकारीहरूले ती सम्बन्धहरूलाई गुटगत राजनीतिको बलिवेदीमा चढाएका छन्।

ओमकार श्रेष्ठ लगातार १५/१६ वर्ष जेल बसे। गणेशमानजी तथा किसुनजीको नजिक थिए। तर देउवा–पौडेलहरूले रुचाउँदैनथे। आज उनी भूमिकामा छैनन्।

सभापति शेरबहादुर देउवा बिरलै आफ्ना पुराना साथीहरूका बीचमा देखिनुहुन्छ। धेरैजसो जीवित नै छन्, तर उनीहरूप्रति देउवाको कुनै सद्भाव वा प्रेमको चासो देखिँदैन। यो उदासीनताले पार्टीको इतिहासप्रतिको यो पीडालाई थप गहिरो बनाउँछ। उनीहरूको योगदानलाई गुटगत चश्माबाट हेर्दा वर्तमान नेतृत्वले उनीहरूलाई मात्र पाखा लगाएको छैन, सम्पूर्ण कांग्रेसको लोकतान्त्रिक विरासतलाई नै जोखिममा पारेको छ।

गुटबन्दीको यो विषाक्त खेलले पार्टीको एकतालाई खण्डित गरेको छ। २०२५ मा शेखर कोइरालाको गुटविरुद्ध देउवाले लिएको अनुशासनिक कारबाही (१८ सदस्य निलम्बन) ले यो विभाजनलाई थप गहिरो बनायो। यो कारबाहीले देखाउँछ कि गुटबन्दी अब आन्तरिक कलह मात्र होइन, यो पार्टीको संस्थागत संरचनालाई नै ध्वस्त पार्ने रोग बनेको छ।

जेल र प्रवासका कारण उमेरमा समवयी भए पनि शैलजा आचार्य, प्रदीप गिरी, चक्र बास्तोला जस्ता नेताहरूको भूमिका नेपालभित्र जेल–नेल खेप्नेहरूभन्दा भिन्न रह्यो। उनीहरूले प्रवासबाट पनि आन्दोलनको ज्वाला प्रज्वलित राखे। तर आज यो प्रेरणा गुटबन्दीको छायामा हराएको छ।

सुशील कोइराला अपवाद थिए। उनी कठिन संक्रमणकालमा प्रधानमन्त्री बने, सादगीले पार्टीको नैतिक उचाइ जोगाए। तर आज त्यो नैतिकता गुटगत स्वार्थमा कुर्बान भएको देख्दा क्रोध उर्लिन्छ। भीमबहादुर तामाङ (दोलखा), ढुण्डीराज शर्मा शास्त्री (अर्घाखाँची) सांसद तथा मन्त्री बने। शास्त्रीजी एक गुटमा सीमित भए, जसले उनको प्रतिभालाई सीमित गर्‍यो। भूविक्रम नेम्बाङ (पाँचथर) बिलक्षण प्रतिभाका धनी थिए, तर चुनावी राजनीति उनको पक्षमा रहेन। अन्तिम समयमा भूमिकाविहीन रहे— गुटबन्दीको प्रत्यक्ष परिणाम।

मेची अञ्चलमा सीके प्रसाईको कद निकै ठूलो थियो। धेरै समय गिरिजाबाबुसँग जोडिएका थिए। तर किसुनजीले उनलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सकेनन्। रामबाबु प्रसाईलाई बढी महत्व दिए। यो सानो उदाहरणले पनि देखाउँछ कि व्यक्तिगत सम्बन्धहरूले पार्टीको न्यायपूर्ण संरचनालाई कसरी भत्काउँछ।

यी सबैको देहावसान भइसकेको छ— शैलजा, प्रदीप, चक्र, सुशील, भीमबहादुर, ढुण्डीराज, भूविक्रम, सीके— र उनीहरूको स्मृतिमा आज पनि आँसु झर्छ। किनकि उनीहरूले देखेको कांग्रेस आज गुटबन्दीको जञ्जालमा फसेको छ।

विद्वता, संगठनात्मक क्षमता र सक्रियताको संगम रहेका सीके प्रसाई आफ्नो समयका सर्वाधिक प्रभावकारी नेता थिए। प्रवासमा बीपीका पक्षधर भएकाले सुवर्ण शमशेरबाट माया नपाएका उनी पछिल्लो समय यो बुझ्न नपुगिकनै गए कि उनी किसुनजीका बढी नजिक छन् कि रामबाबुका?

इलामका केबी गुरुङ र केबी भट्टराई प्रखर व्यक्तित्व थिए। केबी गुरुङ सांसद तथा मन्त्री बने। गिरिजाबाबुका नजिक रहे पनि सुशील कोइरालालाई नेता मानेपछि देउवाबाट सम्मान पाएनन्। केबी भट्टराई सक्रिय र स्वस्थ रहँदा–रहँदै अदृश्य बनाइए। धर्म गौतम र बेनुपराज प्रसाई पनि बिर्सन नसकिने नाम हुन्। आज इलाममा कांग्रेसले उम्मेदवार खोजिरहेको छ— यो गुटबन्दीको प्रत्यक्ष परिणाम हो।

प्रवासमा नेपाली छात्र संघको भूमिका पनि उल्लेखनीय थियो। महेश्वर प्रसाद सिंह, महन्त ठाकुर, हिम्मत सिंह जस्ता नामहरू चर्चित थिए। तर नेपाल फर्केपछि नेविसंघवालाहरूले उनीहरूलाई उचित संज्ञान दिएनन्— यो उदासीनता गुटबन्दीको प्रारम्भिक लक्षण थियो।

नेपाल विद्यार्थी संघका संस्थापकहरू— मार्शल जुलुम शाक्य, कमल चित्रकार, पीएल सिंह, वीरनाथ कर्माचार्य, शंकर घिमिरे, दमननाथ ढुंगाना, हरिबोल भट्टराई, राजेन्द्र खरेल, दामोदर गौतम, ध्यानगोविन्द रञ्जितकार, वीरेन्द्र भक्त श्रेष्ठ— यिनीहरूको इतिहास लामो छ। तर गुटबन्दीले यिनीहरूलाई पनि पाखा लगायो।

पीएल सिंह गणेशमानजीको पारिवारिक सान्निध्यताले “भिल्लाको देशमा मणिको महत्व” जस्तै बने। तर गणेशमानजीको मृत्युपछि पार्टी परित्याग गरे— कसैको आँखा रसाएन।

दमन ढुंगाना सभामुख बने, तर गिरिजाबाबुले न्याय गरेनन्। आज दमनजी शेरबहादुरले बिरलै सम्झिने नाम होलान्।

ओमकार श्रेष्ठ लगातार १५/१६ वर्ष जेल बसे। गणेशमानजी तथा किसुनजीको नजिक थिए। तर देउवा–पौडेलहरूले रुचाउँदैनथे। आज उनी भूमिकामा छैनन्।

श्यामलाल श्रेष्ठ शालीनताले ठूलो हुन सकेनन्, तर असल थिए।

यी सबैलाई शेरबहादुर–रामचन्द्र पौडेल पुस्ताले पन्छाए। एकाध अपवादबाहेक कसैको उदीयमान सम्भावनालाई राष्ट्र र प्रजातन्त्रको हितमा उपयोग भएन।

यो गुटबन्दीको समस्या पुरानो मात्र होइन, वर्तमानमा पनि जारी छ। गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले सुधारको प्रयास गरिरहेका छन्, तर देउवा गुटले दबाउने प्रयास गरेको देखिन्छ।

यहाँसम्म लेख्दा मलाई लाग्छ— यो फेहरिस्त किन लेखेँ? एउटा सानो अभिलेखको रूपमा, जसले गुटबन्दीको यो विषाक्त खेललाई उजागर गरोस् र नयाँ पुस्तालाई सजग बनाओस्।

आजको सूर्योदयपछि कांग्रेसले आफ्नो इतिहासलाई स्मरण गर्ला— वा फेरि गुटबन्दीले त्यसलाई थप धमिलो बनाउला। यो प्रश्न आज पनि उस्तै छ: कांग्रेसले पुराना ताराहरूको योगदानलाई सम्मान गरेर एकता जोगाउँछ कि गुटबन्दीको जञ्जालमा फसेर आफ्नै अस्तित्व गुमाउँछ?

(लेखक स्वतन्त्र विश्लेषक तथा पुराना कांग्रेसी घटनाक्रमका अध्येता तथा पूर्वमन्त्री हुन्।)–उनको फेसबुकवालबाट